Celiakia – nasze odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania

Czym jest celiakia?

Celiakia, inaczej nazywana glutenozależną chorobą trzewną jest przewlekłą chorobą o podłożu autoimmunologicznym, która wpływa na zdolność organizmu do przyswajania glutenu. Gluten to białko zawarte m.in. w: pszenicy, życie i  jęczmieniu czyli w zbożach, które są powszechnie stosowane w wielu produktach spożywczych. U chorych na celiakię spożycie tego białka powoduje reakcję ze strony układu odpornościowego i niszczenie kosmków jelitowych, które są kluczowe w procesie wchłaniania składników odżywczych oraz. Jest to przyczyną wielu niedoborów oraz dolegliwości.

Jakie są objawy celiakii?

Do klasycznych objawów celiakii (obserwowanych głównie u dzieci) należą:

• biegunki tłuszczowe lub wodniste,
• utrata masy ciała, chudnięcie, objawy niedożywienia,
• ból brzucha,
• męczliwość, ospałość,
• zaburzenia rozwoju, zmiana usposobienia, niski wzrost, brak masy mięśniowej, utrata apetytu, wzdęty brzuch.

Do nieklasycznych, pozajelitowych objawów należą:

• niedokrwistość (anemia) spowodowana niedoborem żelaza, wit. B12 i kwasu foliowego,
• podwyższony poziom cholesterolu, 
• wysoki poziom transaminaz (tzw. prób wątrobowych), 
• choroby trzustki,
• afty i wrzodziejące zapalenia jamy ustnej, niedorozwój szkliwa zębowego,
• zespół przewlekłego zmęczenia, senność,
• obturacyjny bezdech senny, krwawienia z nosa, niedosłuch czuciowo-nerwowy
• zaburzenia neurologiczne (neuropatia obwodowa – zaburzenia czucia i drętwienia kończyn, ataksja glutenowa – zaburzenia koordynacji ruchowej, zawroty głowy, padaczka, migrenowe bóle głowy, tzw. mgła mózgowa – upośledzenie funkcji poznawczych),
• depresja, stany lękowe, zaburzenia odżywiania, psychozy, ADHD,
• wczesna osteoporoza, osteopenia i osteomalacja, częste złamania,
• bóle kostne, stawowe, mięśniowe, zapalenia stawów,
• choroby nerek, nefropatia IgA,
• problemy ze skórą: choroba Dühringa – skórną postać celiakii, łuszczyca, pokrzywka, atopowe zapalenie skóry,
• poronienia, problemy z płodnością, zbyt późne pokwitanie i zbyt wczesna menopauza u kobiet,
• współistniejące choroby autoimmunologiczne (cukrzyca typu I, choroba Hashimoto, schorzenia stawów, wątroby, skóry itd.),
• niedobór witamin i składników mineralnych (występuje u prawie 90% osób nowo zdiagnozowanych).

Jak się diagnozuje celiakie?

TESTY SEROLOGICZNE

Diagnoza celiakii może być złożona. Używa się do niej kilku metod. Pierwszeństwo mają badania serologiczne, czyli testy z surowicy krwi:

• całkowity poziom przeciwciał IgA,
• przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej (tTG), 
• przeciwciała przeciw endomyzjum (EMA),
• przeciwciała przeciwko deamidowanej gliadynie (DPG).

Nie wszystkie te badania musimy wykonać od razu. Według wytycznych ESPGHAN (Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dziec) z 2020 roku w pierwszym etapie należy zbadać poziom całkowitych przeciwciał w klasie IgA oraz oznaczyć przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej.

Jeżeli mamy prawidłowe stężenie IgA i brak przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA, to właściwie celiakię możemy wykluczyć w 99%. Są jednak bardzo rzadkie przypadki, kiedy jednak występują objawy i trzeba kontynuować diagnostykę.

BIOBSJA JELITA CIENKIEGO

Należy podkreślić, że nie zawsze brak specyficznych przeciwciał wyklucza celiakię. Według najnowszych badań od 6 do 22% chorych na celiakię nie wytwarza w ogóle przeciwciał. Dlatego do pełnego rozpoznania konieczne jest wykonanie biopsji jelita cienkiego.Wykonuje się ją u pacjentów z dodatnimi wynikami testów serologicznych i można za jej pomocą określić, czy doszło do typowego dla celiakii uszkodzenia kosmków jelitowych. Do oceny stanu jelita używa się skali Marsha:

Samo badanie endoskopowe jest niewystarczające do postawienia diagnozy, ponieważ do uszkodzenia kosmków może dojść także w przebiegu innych chorób.

BADANIE PRZEWODU POKARMOWEGO ZA POMOCĄ KAPSUŁKI CROSBY’EGO

Badanie jelita za pomocą kapsułki Crosby’ego, znane również jako kapsułkowa endoskopia jelita cienkiego polega ona na połknięciu lub wprowadzeniu za pomocą sondy małej kapsułki wyposażonej w kamerę oraz źródło światła, która przemieszcza się przez przewód pokarmowy, rejestrując obrazy wewnętrznej powierzchni jelita oraz pobierając próbki. Jest to metoda nie wymagająca sedacji.

BADANIE GENETYCZNE

Materiałem do badania jest krew pobrana z żyły pacjenta. Badanie ma na celu wykrycie genów DQ2 i DQ8. Badanie genetyczne posiada niewątpliwe zalety:

wynik badania jest ważny przez całe życie;

praktycznie jednoznacznie wyklucza celiakię, co pozwala pacjentowi zaoszczędzić czas i pieniądze na dalsze badania na nietolerancję glutenu, m.in. na regularne powtarzanie badania przeciwciał;

badanie jest bezbolesne i nieinwazyjne;

to badanie na celiakię możesz przeprowadzić również, będąc na diecie bezglutenowej.

Należy zaznaczyć, że osoba z pozytywnym wynikiem badania nie musi zachorować na celiakię. Pozwala ona na dokonanie różnicowania z innymi chorobami glutenozależnymi.

Inne choroby glutenozależne

Oprócz celiakii istnieją inne wskazania do zastosowania diety bezglutenowej. Do najczęstszych należą: NCGS czyli nieceliakalna nadwrażliwość na gluten ( ang. non- celiac gluten sensitivity) oraz alergia na pszenicę. Reakcje to mogą zachodzić w różnych mechanizmach. 

NCGS podobnie jak celiakia jest chorobą ogólnoustrojową, której objawy nie ograniczają się jedynie do jelit. Choroby/objawy powiązane przez badaczy z NCGS to m.in.: dermatozy skórne, ataksja glutenowa, neuropatia glutenowa, encefalopatia, zaburzenia psychiatryczne (np. depresja), choroby reumatyczne, fibromialgia oraz wywołane przez zaburzenia wchłaniania niedobory składników pokarmowych i ich następstwa. Częściej niż u zdrowych osób występują także choroby autoimmunologiczne takie jak: choroba Hashimoto, łuszczyca, cukrzyca typu 1, zesztywniające zapalenie stawów krzyżowo- biodrowych.

Alergia jest reakcją zależną od przeciwciał IgE. Można ją diagnozować testami skórnymi lub testami z krwi. W przypadku nadwrażliwości jedynym wiarygodnym sposobem jest dieta eliminacyjna i obserwacja objawów. Należy podkreślić, że popularne na rynku badania nietolerancji pokarmowych badające przeciwciała IgG i IgA nie mają ograniczoną przydatność diagnostyczną, ponieważ ich pozytywne wyniki nie muszą iść w parze z objawami.

Kto może zachorować na celiakię?

Kiedyś uważano, że jedynie dzieci, ale brano pod uwagę jedynie klasyczną postać celiakii przebiegającą z zespołem złego wchłaniania, która objawiała się u małych dzieci po wprowadzeniu glutenu do diety. Doświadczały one klasycznych objawów takich jak: przewlekła biegunka z bardzo charakterystycznymi stolcami tłuszczowymi, bóle brzucha, powiększenie się jego obwodu, zahamowanie wzrostu, spadek wagi ciała, anemia ospałość. 

Dzisiaj wiemy, że zachorować można w każdym wieku, a diagnozę utrudnia fakt, że celiakia może przebiegać bez tych klasycznych objawów. Co więcej, ta nieklasyczna postać celiakii występuje znacznie częściej. 

U dorosłych z celiakią klasyczne objawy mogą różnić się od tych obserwowanych u dzieci. Często nie obserwuje się spadku masy ciała, a nadwagę lub otyłość. Celiakia może współistnieć z innymi chorobami autoimmunologicznymi oraz cukrzycą. Zamiast przewlekłych biegunek chorzy mogą doświadczać ich jedynie sporadycznie lub doświadczać wzdęć. Dlatego nie da się postawić wiążącej diagnozy jedynie na podstawie objawów zgłaszanych przez pacjenta. Bardzo często zdarza się również, że leczone są jedynie wywołane przez celiakię objawy czy choroby, co nie przynosi długotrwałych rezultatów. 

Ze względu na różnorodność manifestacji choroby celiakią powinni zainteresować się bliżej lekarze niemal wszystkich specjalności: gastroenterolodzy, alergolodzy, endokrynolodzy, ginekolodzy, hematolodzy, reumatolodzy, psychiatrzy, neurolodzy, dermatolodzy itd.

Czy można zachorować na celiaklię w każdym wieku?

Tak, celiakia może wystąpić w dowolnym wieku, zarówno u dzieci, młodzieży, jak i u dorosłych. W niektórych przypadkach, objawy mogą się pojawić we wczesnym dzieciństwie po wprowadzeniu glutenu do diety niemowlęcia. U niektórych osób celiakia może się rozwijać później w życiu, nawet u osób w starszym wieku.

Jak leczyć celiakię?

Jedynym skutecznym sposobem leczenia celiakii jest eliminacja glutenu z diety. Po diagnozie pacjent musi przestrzegać bezglutenowej diety przez całe życie. Unikanie produktów zawierających pszenicę, żyto, jęczmień i owsa oraz stosowanie bezpiecznych alternatyw spożywczych pozwoli na zmniejszenie stanu zapalnego w jelitach i złagodzenie objawów. Chorzy na celiakię powinni być pod opieką nie tylko lekarzy ale także dietetyka, który nauczy ich nowego sposobu odżywiania, dbając o to, aby dieta bezglutenowa nie była dietą niedoborową.

Czego nie można jeść przy celiakii?

W skrócie – wszystkiego, co zawiera gluten, czyli białko zbóż takich jak: pszenica, żyto i jęczmień. Owies, o ile nie jest oznaczony znakiem przekreślonego kłosa (oznaczenie produktów bezglutenowych) również należy uznać za zboże zawierające gluten. Do zbóż bezglutenowych należą m.in.:  ryż, kukurydza, gryka, proso, amarantus, quinoa, teff, sorgo, jednak, aby mieć 100% pewność wszystkie produkty powinny być certyfikowane. 

Ważnym wzbogaceniem diety jest suplementacja, w której powinniśmy skupić się na:

• zmniejszeniu stanu zapalnego,
• regeneracji jelita,
• uzupełnieniu niedoborów pokarmowych.

W tym miejscu niezastąpiony jest nasz TGR – Kompleksowy System Regeneracji Jelita!

Podsumowanie

Podsumowując, celiakia to choroba układu pokarmowego spowodowana nadwrażliwością na gluten. Może wpływać na wiele aspektów zdrowia, dlatego ważne jest, aby poznać swoje objawy i w razie podejrzeń zgłosić się do lekarza. Wczesna diagnoza i eliminacja glutenu z diety są kluczowe dla utrzymania zdrowia i jakości życia dla osób z celiakią.