Zespół Jelita Drażliwego (IBS – z ang. Irritable Bowel Syndrome, w języku polskim funkcjonuje także skrót ZJD) to powszechnie występujące schorzenie będące konsekwencją różnych zaburzeń przewodu pokarmowego. IBS która dotyka miliony ludzi na całym świecie. Szacuje się, że w Polsce z jego powodu cierpi nawet 20% dorosłej populacji. Najczęściej objawy IBS pojawiają się po 30 roku życia i dwukrotnie częściej dotyczą kobiet. Choć dotyczą tak znaczącej części społeczeństwa, pacjenci często nie otrzymują skutecznego leczenia. Kluczem w terapii jest spersonalizowane, wielotorowe podejście. Nie ma jednego obowiązującego protokołu, który sprawdzi się we wszystkich przypadkach, ponieważ ZJD ma różne oblicza i skomplikowaną etiologię, która może różnić się w zależności od konkretnego pacjenta.

Objawy Zespołu Jelita Drażliwego

1. Bóle brzucha: pacjenci z IBS często skarżą się na bóle i dyskomfort w obrębie brzucha, szczególnie w jego dolnej części, które mogą ulegać zmianie intensywności i lokalizacji. Bardzo często ból pojawia się nagle, np. po posiłku, a chory odczuwa natychmiastową potrzebę skorzystania z toalety.   
2. Zaburzenia rytmu wypróżnień: osoby z IBS mogą mieć tendencję do biegunki, zaparcia lub ich naprzemiennego występowania.
3. Wzdęcia i gazy: wzdęcia to powszechne objawy IBS, które mogą powodować dyskomfort i uczucie napięcia w jamie brzusznej.
4. Uczucie niepełnego wypróżnienia.
5. Domieszka śluzu w kale.
6. Do objawów ogólnych należą m.in.: uczucie zmęczenia, obniżony nastrój, depresja, ból głowy.

Przyczyny

Zespół Jelita Drażliwego bardzo często powstaje na podłożu zaburzeń procesu trawienia, towarzysząc m.in.: nietolerancjom (glutenu, laktozy, produktom FODMAP), nadwrażliwościom pokarmowym (np. na gluten, mleko, jajka), zaburzeniom wydzielania kwasu solnego w żołądku oraz zaburzeniom wydzielania i wchłaniania kwasów żółciowych. Chorobą najczęściej prowadzącą do IBS jest SIBO, czyli przerost bakteryjny w górnej części jelita. Szacuje się, że IBS dotyczy nawet 80% pacjentów chorujących na SIBO.

Ważnym czynnikiem w etiologii IBS jest dysbioza jelitowa, czyli zaburzenie równowagi pomiędzy drobnoustrojami tworzącymi naszą mikrobiotę.W IBS stwierdzono obniżenie ilości bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, a zwiększenie Escherichia coli, Streptoccocus, Clostridium spp., a także zmianę proporcji pomiędzy Bacteroidetes a Firmicutes. Do dysbiozy jelitowej może dojść w następstwie wielu zdarzeń np. infekcji (bakteryjnej, grzybiczej, pasożytniczej), antybiotykoterapii, nadużywania niektórych leków (w tym popularnych inhibitorów pompy protonowej stosowanych w leczeniu zgagi i refluksu). Dysbioza jest wspólnym mianownikiem większości problemów z układem trawiennym.

Dysbioza u pacjentów z IBS wiąże się także z zaburzeniem motoryki jelitowej, nadwrażliwością trzewną, zaburzeniami układu odpornościowego jelita (GALT) oraz zaburzeniami centralnego układu nerwowego. Wzmożona nadwrażliwość trzewna może wynikać z zakłóceń w generowaniu, przekazywaniu oraz interpretacji bodźców czuciowych lub efektem nieprawidłowej reakcji na te bodźce. Zachodzi związek pomiędzy nadwrażliwością zakończeń czuciowych w jelitach a podwyższoną produkcją neuroprzekaźników, takich jak serotonina i substancja P. Serotonina odgrywa kluczową rolę jako neuroprzekaźnik, a niemal 95% całkowitej ilości tej substancji znajduje się w przewodzie pokarmowym. Ostatnie badania umożliwiły identyfikację receptorów serotoninowych, otwierając nowe możliwości w stosowaniu leków wpływających na te receptory i rozwijaniu innowacyjnych strategii leczenia IBS.

Stres to istotny czynnik w rozwoju zespołu jelita drażliwego (IBS). Dowody z badań klinicznych i eksperymentalnych pokazują, że stres ma wyraźny wpływ na: skład mikrobioty, wrażliwość jelitową, motorykę, funkcje wydzielnicze i utrzymanie szczelności jelita. Zmiany wywołane stresem w szlakach neuro-endokrynno-immunologicznych oddziałują na oś jelito-mózg i oś mikrobiota-jelito-mózg, co prowadzi do nasilenia objawów IBS. Jest to zaburzenie wrażliwe na stres, dlatego w leczeniu IBS znaleźć się miejsce na zarządzanie stresem. Obecnie strategie farmakologiczne, które skupiają się na zmianach związanych ze stresem, takie jak leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpsychotyczne, inhibitory syntezy 5-HT, selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny oraz specyficzne antagoniści lub agonisty receptorów 5-HT, odgrywają kluczową rolę w terapii IBS. Ważną rolę odgrywa także psychoterapia oraz “praca u podstaw”, czyli regulacja rytmu dobowego.

Zaadresowanie pierwotnych przyczyn mogących przyczynić się do rozwoju IBS pomaga skuteczniej pomóc choremu, nie ograniczać się jedynie do leczenia objawowego.

Diagnostyka

W diagnostyce IBS posługujemy się Kryteriami Rzymskimi, które są aktualizowane przez Międzynarodowe Towarzystwo Badań nad Zespołem Jelita Drażliwego (Rome Foundation), a ich najnowsza wersja, Rzymskie Kryteria IV, została wprowadzona w 2016 roku. Aby spełnić kryteria IBS, pacjent musi doświadczać objawów przez co najmniej 6 miesięcy, z częstością co najmniej trzech dni w miesiącu.

Kryteria Rzymskie IV obejmują trzy główne podtypy IBS:

• IBS z dominującymi bólami brzucha (IBS-D): biegunka występuje częściej niż zaparcia, a bóle brzucha w dolnej jego części są głównym objawem.
• IBS z dominującym zaparciem (IBS-C): zaparcia są bardziej powszechne niż biegunka, a bóle brzucha są również obecne.
• IBS z naprzemiennym występowaniem biegunki i zaparć (IBS-M): pacjenci doświadczają zarówno biegunki, jak i zaparć, bez wyraźnego dominującego objawu. Obecne są również dolegliwości bólowe.

W przypadku IBS kluczowa jest pełna diagnostyka, ponieważ może on dawać całe spektrum objawów charakterystycznych także dla wielu innych chorób układu pokarmowego. U każdego pacjenta wiele różnych przyczyn może nakładać się na siebie, dlatego bardzo ważna jest ich identyfikacja i wdrożenie celowanego leczenia.

Jaki lekarz diagnozuje IBS?

Lekarzem, który stawia taką diagnozę może być gastroenterolog, jednakże terapeutami zajmującymi się tym zespołem są także specjaliści medycyny funkcjonalnej oraz dietetycy kliniczni.

Leczenie

Leczenie IBS często obejmuje jedynie zarządzanie objawami. Leki przeciwbólowe, rozkurczowe i przeciwbiegunkowe, oraz leki regulujące rytm wypróżnień są lekami przepisywanymi najczęściej, jednak nie usuwają one przyczyn. Współczesna medycyna, w tym medycyna funkcjonalna ma do zaoferowania choremu o wiele więcej, chociażby poszerzony wywiad i diagnostykę wykonywaną w celu wykluczenia innych chorób mogących być pierwotną przyczyną lub czynnikami nasilającymi IBS. Eliminacja tych przyczyn i czynników przynosi lepsze i bardziej długoterminowe rezultaty. 

Dietoterapia

Odpowiednio dobrana dieta potrafi być bardzo skutecznym narzędziem terapeutycznym. Aby działała, musi być dobrana indywidualnie, a do tego potrzebna jest pełna diagnostyka. Dietetyk na tej podstawie ustala jadłospis z czasowym ograniczeniem grup produktów, które u danego pacjenta powodują objawy IBS, których pacjent nie toleruje i nie potrafi w pełni strawić. Istotną częścią terapii są często również zioła i inne suplementy diety w tym probiotyki, które pomagają ograniczyć stan zapalny w jelicie, wspomóc rozwój korzystnych mikroorganizmów, ograniczyć liczebność patogenów oraz poprawić szczelność jelita. 
W 2019 przeprowadzono badanie z udziałem pacjentów z IBS, w którym jedna z grup badanych była leczona antybiotykiem w połączeniu z probiotykiem zawierającym szczep Bifidobacterium Longum W11 oraz rozpuszczalnym błonnikiem i witaminami z grupy B, druga była leczona antybiotykiem, po którym zalecono dietę LOW FODMAP a trzecia grupa  probiotykiem opartym na sporach Bacillus MegaSporeBiotic Efektywność działań była oceniana na podstawie oceny jakości życia oraz skali mierzącej nasilenie objawów takich jak ból brzucha i wzdęcia. W trzech grupach udało się zmniejszyć objawy oraz poprawić jakość życia chorych w porównywalny sposób, jednak w grupie przyjmującej spory Bacillus udało się to uzyskać bez użycia antybiotyku. 

Podsumowanie

Zespół Jelita Drażliwego to bardzo częste schorzenie, które może znacznie wpłynąć na codzienne życie pacjentów. Należy rozumieć je jako zespół objawów będących manifestacją zróżnicowanych schorzeń i zaburzeń w obrębie układu pokarmowego, który wymaga skrupulatnej diagnostyki i szytej na miarę, wielotorowej terapii.

Edyta Grabowska-Szymczak

psychodietetyczka, specjalistka medycyny funkcjonalnej

Nad merytoryczną wartością artykułu czuwała psychodietetyczka, specjalistka medycyny funckjonalnej Pani Edyta Grabowska-Szymczak. Specjalizuje się ona w zaburzeniach przewodu pokarmowego takich jak SIBO, IBS, GERD, celiaklia, nietolerancja histaminy oraz chorobach autoimmunologicznych i endokrynologicznych. W swojej pracy z pacjentami łączy ona najnowsze medyczne terapie żywieniowe ze sprawdzonymi metodami naturalnymi.

Źródła:

1. Catinean A, Neag AM, Nita A, Buzea M, Buzoianu AD. Bacillus spp. Spores-A Promising Treatment Option for Patients with Irritable Bowel Syndrome. Nutrients. 2019 Aug 21;11(9):1968. doi: 10.3390/nu11091968. PMID: 31438618; PMCID: PMC6770835.